اگر چون گذشته در حوزه معماری و شهرسازی، نسبت به کپی برداری و تقلید از طرح های بیگانه بپردازیم، چیزی از هویت معماری و شهرسازی، باقی نخواهد ماند. بهترین راه این است که در عین حالی که از آخرین منابع علمی و تجربیات کشورهای پیشرفته در این زمینه بهره می گیریم، همواره در را ه شناسایی اصول، مبانی و روش های معماری و شهرسازی اسلامی و ایرانی خود، کوشا باشیم تا بتوانیم کالبدی متناسب با یک شهر اسلامی- ایرانی فراهم آوریم.

با نگاه به وضعیت گذشته و حال توسعه بزرگ قم، می توان موارد زیر را به عنوان اصول اساسی در بحث توسعه قم، عنوان کرد:
1.تضاد نقش ملی و فرا ملی با درآمد محلی
در حال حاضر، شهر قم به عنوان مرکز مذهبی کشور، دارای نقش مهم مذهبی و حکومتی در سطح کشور بوده، به عنوان کانون اصلی رهبیری جهان تشیع، در مقیاس ملی و فرا ملی،‌ ایفای نقش می‌کند. عناصر کالبدی لازم برای ایفای این نقش(حوزه ها و مدارس علمیه و کلیه موسسات وابسته) در سطح این شهر پراکنده اند. این در حالی است که در سال های پس از انقلاب اسلامی، هیچ بودجه ملی خاصی برای تامین ضروریات و زیر ساخت های لازم برای ایفای این نقش فرا ملی برای قم در نظر گرفته نشده و قم تنها با تکیه بر درآمدهای محلی شهرداری، این بار را بر دوش می کشد.
پایین بودن میزان درآمد مدیریت شهری محلی در قم نسبت به شهرهای مشابه و وظایف خاصی که در مقیاس ملی و فرا ملی به عهده این شهر گذاشته شده است، ضرورت نگرش غیر محلی و اختصاص کمک ها و بودجه ملی و نیز بررسی و پیگیری راهکارهای افزایش دولت محلی، مانند توجه به گردشگری و به ویژه گردشگری مذهبی را برای تامین زیرساخت ها و امکانات لازم برای توسعه این شهر، کاملا روشن و موجه می سازد.
2. عقب ماندگی تاریخی توسعه شهری قم و عدم جبران گذشته
همان طور که در بند قبل نیز اشاره شد، شهر قم که قبل از انقلاب اسلامی به عنوان یک شهر مغضوب، تلقی می شد از بسیاری از مواهبی که سایر نقاط کشور از آن بهره مند بودند، محروم بود. پس از انقلاب اسلامی نیز با توجه به نقش پررنگ سیاسی، اجتماعی و مذهبی که با توجه به ماهیت مذهبی انقلاب به عهده شهر قم قرار گرفت, توسعه شهری و عمران و آبادی این شهر به بوته فراموشی سپرده شد و یا در اولویت های دست چندم قرار گرفت. این وضعیت، سرمایه گذاری دولت اسلامی را در این زمان برای شهر قم به عنوان ام القرای اسلامی جهان تشیع کاملا ضروری می نمایاند.
3. مهاجرت بی رویه، بر هم زننده هرگونه برنامه ریزی
شهر قم که از قبل انقلاب، شاهد مهاجرت های تدریجی، ولی همیشگی بود، پس از انقلاب اسلامی نیز شاهد سیل عظیم مهاجران گردید.
ضعف شدید امکانات و زیر ساخت های شهری از قبل و عدم پیش بینی و برنامه ریزی برای این تاره واردها، عملا برا ی دو سه دهه،‌ مجال هرگونه برنامه ریزی توسعه شهری را از مسئولان،‌ سلب و زمام امور را به طور کامل از دست آنان خارج کرد. در چند سال اخیر که روند مهاجرت، اندکی آرامتر شده، تمام اقدامات، به صورت روزمره بوده است و اسب سرکش توسعه لجام گسیخته، تمام برنامه ها و مسئولان را به دنبال خود کشیده است. این وضعیت، حتی در زمینه های اجتماعی و مذهبی نیز اثرات نامطلوب و ناهنجاری های زیادی را از خود بر جای گذاشته است به نحوی که بعضی از شاخصه ها و ویژگی هایی که شهر مقدس قم به عنوان مذهبی ترین شهر کشور با آنها شناخته می شدند، اکنون بسیار کمرنگ و در مواردی کاملا مخدوش شده اند و البته، این قصه سر دراز دارد.
4. اقدامات شتابزده و غیر کارشناسی، سوزاندن فرصت ها
در این بین و به ویژه پس از استان شدن قم، برخی از طرح ها و اقدامات با نیت جبران مافات و عقب ماندگی گذشته، بدون هرگونه بررسی کارشناسی و گاهی به دور از اصول اولیه برنامه ریزی شهری، یک شبه از عدم به وجود گراییدند و کلنک آنها بر زمین خورد. در عمل و در دراز مدت این طرح ها نه تنها مشکلی از قم را حل نکردند، بلکه بسیاری تصمیم گیری های سیاسی، نادیده گرفته شدند.
حداقل ضرر این گونه طرح ها به غیر از اتلاف سرمایه ها و نیروی انسانی این بوده است که این شائبه را در حافظه تاریخی مردم قم تقویت کرده است که «در قم نمی توان کار کرد.»
5. رابطه گرایی به جای تخصص گرایی در مدیریت شهری
در کنار کمبود شدید نیروی انسانی متخصص در حوزه شهرسازی(برنامه ریزی و طراحی شهری) و حوزه های مرتبط از قبیل معماری، میراث فرهنگی، مرمت آثار تاریخی و ... متاسفانه بیشتر مسئولیت های مدیریت شهری بر اساس رابطه گرایی بوده است که این وضعیت در دهه گذشته بسیار شدیدتر بوده است.
6. طرح های در دست اقدام و پیش رو و چشم انداز آینده
با وجود کاستی های فوق از آنچه اکنون در توسعه شهدی قم و طرح های مرتبط مطرح است می توان به موارد زیر اشاره کرد:
• مطالعات جامع حمل و نقل شهری: یکی از خروجی های این طرح، حمل و نقل ریلی (مترو) برای شهر قم است.
• طرح ساختاری راهبردهای شهر قم: به عنوان اصلی ترین سند توسعه شهری قم.
• طرح های مرتبط با بافت های فرسوده: گونه شناسی بافت های فرسوده، اعم از میراثی و غیر آن و تعیین نو ع رویکرد در آنها (بهسازی، نوساری و بازسازی)
• طرح های مرتبط با حوزه میراث فرهنکی و گردشگری: طرح های مرمت ، احیا، تغییر کاربری و .... مانند طرح سازماندهی محیط پیرامون مسجد جامع قم، طرح احداث بازارچه صنایع دستی، شناسایی و تغییر کاربری آب انبارها، طرح جامع گردشگری استان قم و طرح سایت گردشگری قم.
• طرح های مرتبط با عناصر ساختاری و هویتی شهر، مانند طرح های مربوط به رودخانه قمرود و بوستان های شهری و فراشهری (بوستان خضر نبی (ع)، بوستان غدیر و .... ).
نگاهی گذرا به تعدد و تنوع طرح های در حال انجام، نشان دهنده حجم زیاد فعالیت ها و بیشتر از آن, نشان دهنده نیازها و کاستی های شهر قم در زمینه توسعه شهری است.
7. ضرورت توجه به معماری و شهرسازی بومی و خودی با هویت اسلامی و ایرانی در برنامه ریزی طراحی شهری
بدیهی است که اگر چون گذشته در حوزه معماری و شهرسازی, نسبت به که کپی برداری و تقلید از طرح های بیگانه بپردازیم، چیزی از هویت معماری و شهرسازی باقی نخواهد ماند. بهترین راه این است که در عین حالی که از آخرین منابع علمی و تجربیات کشورهای پیشرفته در این زمینه بهره می گیریم، همواره در راه شناسایی اصول، مبانی و روش های معماری و شهرسازی اسلامی و ایرانی خود، کوشا باشیم تا بتوانیم کالبدی متناسب با یک شهر اسلامی- ایرانی فراهم آوریم و البته این مهم، نیازمند تلاش مستمر مجامع علمی و دانشگاهی در سطح کل کشور است.